Nauka na wakacjach: "Czy ból można wyleczyć?"

Czy ból można wyleczyć?
dr hab. n. med. Anna Maria Barciszewska, prof. UMP

Klinika Neurochirurgii, Uniwersytet Medyczny im. K. Marcinkowskiego w Poznaniu,
Uniwersytecki Szpital Kliniczny

Ból jest jednym z najbardziej powszechnych, a jednocześnie najbardziej osobistych doświadczeń człowieka. Zwykle traktowany jest jako sygnał ostrzegawczy: jeśli boli, to znaczy, że coś w organizmie zostało uszkodzone i wymaga interwencji. W wielu sytuacjach rzeczywiście tak jest — ostry ból chroni przed urazem, infekcją czy przeciążeniem. Problem zaczyna się wtedy, gdy alarm bólowy nie wyłącza się mimo zagojenia tkanek albo gdy badania nie pokazują już jednoznacznej przyczyny dolegliwości i dlatego ból przewlekły jest jednym z najtrudniejszych wyzwań współczesnej medycyny. Coraz lepiej rozumiemy, że ból nie jest prostym „odczytem” z uszkodzonego miejsca w organizmie. Powstaje w układzie nerwowym,  w dialogu pomiędzy receptorami, rdzeniem kręgowym i mózgiem. Mózg nie tylko odbiera sygnały, ale także je interpretuje: ocenia, czy organizm jest zagrożony, czy potrzebna jest  ochrona, czy dana sytuacja jest bezpieczna. Dlatego czasem boli, choć „wszystko jest w porządku” w tradycyjnym rozumieniu badań obrazowych czy laboratoryjnych.

Nie oznacza to, że ból jest wymyślony. Przeciwnie, ból przewlekły jest realnym stanem biologicznym, w którym układ nerwowy może stać się nadwrażliwy. Sygnały z ciała bywają wzmacniane, próg bólu obniża się, a mózg zapamiętuje ścieżki bólowe podobnie jak uczy się innych powtarzanych doświadczeń. W takim stanie nawet niewielki bodziec, ruch, stres, brak snu czy wcześniejsze doświadczenie choroby mogą podtrzymywać poczucie zagrożenia i nasilać dolegliwości.

Podczas wykładu zostaną omówione sytuacje, kiedy ból jest potrzebnym sprzymierzeńcem, a kiedy staje się chorobą samą w sobie. Przedyskutowane będą różnice między bólem ostrym a przewlekłym oraz rola mózgu i rdzenia kręgowego we „wzmacnianiu” lub „wyciszaniu” sygnałów bólowych. Wyjaśnione zostanie również, dlaczego stwierdzenie „wyniki są dobre” niekoniecznie jest jednoznaczne z brakiem dolegliwości bólowych. Współczesna medycyna coraz częściej odchodzi od prostego pytania o lokalizację uszkodzenia ku problemowi: dlaczego układ nerwowy nadal uruchamia alarm?

Czy ból można wyleczyć? Niektóre rodzaje bólu można skutecznie usunąć, lecz w bólu przewlekłym celem bywa także stopniowe odzyskiwanie funkcji ruchu, snu, sprawczości i poczucia bezpieczeństwa we własnym ciele. Leczenie może obejmować farmakoterapię, rehabilitację, edukację, pracę ze stresem, neuromodulację i nowe terapie ukierunkowane na mechanizmy bólu. Najważniejsze jest jednak odejście od przekonania, że brak konkretnej przyczyny bólu w badaniu nie oznacza, że bólu nie ma. Ból jest prawdziwy. Ale jego przyczyna nie zawsze leży tam, gdzie boli. Zrozumienie tego paradoksu otwiera drogę do bardziej empatycznego, skutecznego i nowoczesnego leczenia.

Projekt dofinansowany ze środków Polskiej Akademii Nauk